Q. భారతదేశ పట్టణీకరణలో ప్రధాన జనాభా ధోరణులను మరియు పట్టణీకరణ ప్రభావాన్ని చర్చించి, భారతీయ నగరాల జీవన సూచికను మెరుగుపరచడంలో స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్-2016 యొక్క పాత్రను వివరించండి?

పరిచయం:
పట్టణ ప్రాంతాలు భారతదేశ జీడీపీలో సుమారు 60% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. ఇది జనాభా వృద్ధి, మెగాసిటీల విస్తరణ మరియు గ్రామాల నుండి పట్టణ ప్రాంతాలకు వలసలు పెరగడం ద్వారా మొదలయ్యింది. ఈ వృద్ధి నగరాలపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడి భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21కి సంబంధించిన ఆందోళనలను లేవనెత్తుతున్నాయి.

విషయం:
A. పట్టణీకరణలో ప్రధాన జనాభా ధోరణులు:
1. పట్టణ జనాభా వృద్ధి:
-2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం పట్టణ జనాభా వాటా 31.16%. 2036 నాటికి ఇది 40% దాటుతుందని నీతి ఆయోగ్ అంచనా వేసింది.

2. మెగా సిటీస్ ఆవిర్భావం:
-ఢిల్లీ, ముంబై, బెంగళూరు వంటి నగరాలు 10 మిలియన్ల జనాభాను అధిగమించాయి.

3. పట్టణ విస్తరణ:
-గురుగ్రామ్, నోయిడా వంటి పట్టణ సమీపాలలో జనాభా విస్తరణ అధికంగా జరుగుతోంది.

4. వలసల ద్వారా పట్టణీకరణ:
-జాతీయ నమూనా సర్వే (NSSO) ప్రకారం, పట్టణ జనాభా వృద్ధి 37% కంటే ఎక్కువ వలసల వల్ల సంభవిస్తోంది.

5. జనాభా లెక్కల పట్టణాల వృద్ధి:
-2001-2011 జనాభా లెక్కల మధ్య 3,894 కొత్త పట్టణాలు గుర్తించబడ్డాయి.

B. భారతదేశంపై పట్టణీకరణ ప్రభావం:
1. సానుకూల ప్రభావాలు:
a. ఆర్థిక వృద్ధి: పట్టణ ప్రాంతాలు భారతదేశ జీడీపీలో 60% వాటాను అందిస్తున్నాయి (వరల్డ్ బ్యాంక్ 2022).
b. సేవా రంగ విస్తరణ: ఐటీ, ఆర్థిక సేవలు, స్టార్టప్ కేంద్రాల వృద్ధి (ఉదా: బెంగళూరు) జరుగుతోంది.
c. మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి: మెట్రోలు, హైవేలు, ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేల నిర్మాణం (ఉదా: ఢిల్లీ మెట్రో ఫేజ్-IV).
d. విద్య మరియు ఆరోగ్య సౌలభ్యం: పాఠశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆసుపత్రుల అభివృద్ధి జరుగుతుంది.
e. సామాజిక చలనశీలత మరియు ఆవిష్కరణ: స్టార్టప్‌లు, వ్యవస్థాపకత్వం, సృజనాత్మక పరిశ్రమలలో వృద్ధి గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

2. ప్రతికూల ప్రభావాలు:
a. పట్టణ గృహ కొరత:
-18 మిలియన్ల ప్రజలకు గృహ నిర్మాణ కొరత ఏర్పడుతుంది (MoHUA 2019).

b. పర్యావరణ క్షీణత:
-కాలుష్యం, పట్టణ వరదలు, వేడి గాలుల వల్ల పట్టణ పర్యావరణం పూర్తిగా దెబ్బతింటుంది (ఉదా: ఢిల్లీ AQI సంక్షోభం).

c. మురికివాడలు మరియు అనధికార వసతుల విస్తరణ:
-పట్టణ జనాభాలో 17% మురికివాడల్లో నివసిస్తున్నారు (2011 జనాభా లెక్కలు).

d. ప్రాథమిక సేవలపై ఒత్తిడి:
-నీటి కొరత, ట్రాఫిక్ రద్దీ, టైర్-1 నగరాల్లో పారిశుద్ధ్య సమస్యలు జనాభా పెరుగుదలతో ఎక్కువ అవుతున్నాయి.

e. పట్టణ అసమానత మరియు ఉపేక్ష:
-ధనికులైన గేటెడ్ కమ్యూనిటీలు మరియు మురికివాడ నివాసుల మధ్య వ్యత్యాసం పెరుగుతుంది.

C. జీవన సూచికను మెరుగుపరచడంలో స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (2016) పాత్ర:
1. ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాల బలోపేతం:
-నీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, విద్యుత్, ఘన వ్యర్థ నిర్వహణపై దృష్టి సాధించింది.

2. స్మార్ట్ చలనశీలత మరియు ఇ-పాలన ప్రోత్సాహం:
-సమీకృత ట్రాఫిక్, పౌర కేంద్రీకృత డిజిటల్ సేవలు (ఉదా: పూణే) ఈ మిషన్ లో భాగంగా అభివృద్ధి చేశారు.

3. సరసమైన గృహాలపై దృష్టి:
-స్మార్ట్ సిటీలలో PMAY-అర్బన్ లక్ష్యాలను పూర్తి చేయడం.

4. హరిత మరియు స్థిర పట్టణీకరణ:
-ఉద్యానవనాలు, నడక సాధ్యమైన వీధులు, బహిరంగ హరిత ప్రదేశాలు (ఉదా: భోపాల్ స్మార్ట్ సిటీ) ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.

5. పట్టణ ఆవిష్కరణ మరియు స్థిరత్వాన్ని పెంపొందించడం:
-వాతావరణ స్థిరత్వ ప్రాజెక్టులు వంటివి ఈ మిషన్ లో అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.

ముగింపు
2023 గ్లోబల్ జీవన సూచికలో మొదటి 100 నగరాలలో ఏ భారతీయ నగరం లేకపోవడం, హైదరాబాద్ 132వ స్థానంలో నిలవడం, పట్టణ విస్తరణ మరియు జీవన నాణ్యత మధ్య ఉన్న స్థిరమైన అంతరాన్ని సూచిస్తుంది. స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (2016) వంటి కార్యక్రమాలు ఆరోగ్యవంతమైన, సమ్మిళితమైన, ప్రపంచ స్థాయిలో పోటీపడే పట్టణ కేంద్రాలను నిర్మించే దిశగా ఒక పరివర్తన మార్గాన్ని అందిస్తాయి అనడంలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.